Związek kawy ze zdrowiem jest niezwykle zawikłany. Na rynku dostępnych jest wiele rodzajów kaw, różniących się rodzajem, pochodzeniem, sposobem obróbki ziarna i sposobem przygotowania napoju. Może być kawa rozpuszczalna, z ekspresu, parzona w czajniczku, po turecku, w zależności od upodobań konsumenta.

Kawa dostarcza niesamowitych doznań smakowych i węchowych. Łyżeczka cukru zawiera 40 kcal, tabletka słodzika 0,3 kcal. Poniżej przedstawiono kaloryczność niesłodzonej kawy różnie parzonej:

• bezkofeinowa, występująca w wersji zmielonej i rozpuszczalnej, może być pita przez osoby z chorym żołądkiem i nadciśnieniem. Filiżanka nie zawiera ani jednej kalorii i związków drażniących, natomiast zawiera sporo polifenoli.
• espresso, najmocniejsza i najbardziej aromatyczna odmiana kawy, przygotowana w ciśnieniowym ekspresie. Malutka filiżanka zawiera 5 kcal.
• parzona w szklance, mocna kawa z dużą ilością polifenoli, ale i związków drażniących. Najlepiej pić ją z mlekiem skondensowanym, by chronić żołądek. Filiżanka czarnej zawiera 7 kcal, a z mlekiem około 20 kcal.
• amerykańska lekka kawa, z niską zawartością kofeiny i związków drażniących. Można ją bez obaw popijać przez cały dzień. Duża filiżanka z odtłuszczonym mlekiem zawiera 10 kcal.
• cappuccino, mocna kawa ze śmietanką lub mlekiem, posypana cynamonem oraz wiórkami czekolady. Filiżanka zawiera 140 kcal a w wersji light, np. Mokate tylko 40 kcal
• mrożona, czyli napar kawy rozpuszczalnej ze śmietanką lub mlekiem i kostkami lodu, najlepsza na upały. Szklanka zawiera 180 kcal.
• macchiato, mocna kawa z ekspresu, z dodatkiem mleka lub śmietanki i syropu smakowego o wybranym smaku. Mała filiżanka zawiera 190 kcal.
• latte, mocna kawa parzona w ekspresie, z dużą ilością ciepłego mleka albo śmietanki. Duża filiżanka zawiera 210 kcal, a w wersji light, z kawy rozpuszczalnej i odtłuszczonego mleka tylko 100 kcal.
• mocha, mocna kawa z ekspresu, z dodatkiem śmietanki i syropu czekoladowego. Filiżanka zawiera 380 kcal.

W jednym gramie świeżego ziarenka kawy jest od 0,9-2,1 % kofeiny. Ponadto w jego skład wchodzi 3-5 % wody, 3-6 % związków mineralnych, około 50 % węglowodanów, około 13 % białka, 10 % tłuszczów, niewielkie ilości witamin z grupy B i około 4 % kwasu chlorogenowego (garbnik). Swoją wartość kaloryczną kawa traci po upaleniu.
 
Kofeina zawarta w kawie ma działanie pobudzające, ułatwia koncentrację, działa łagodnie przeczyszczająco, moczopędnie i chwilowo podnosi ciśnienie krwi. Wpływ kawy na zdrowie jest zależny przede wszystkim od sposobu jej przyrządzenia, przy pominięciu ilości wypijanych filiżanek. Dłuższy kontakt zmielonych ziaren z gorącą wodą wpływa na przedostawanie się większej ilości szkodliwych tłuszczów, jak kafestol i kahweol, podnoszących poziom złego cholesterolu i negatywnie wpływających na pracę wątroby. W związku z tym, pod względem zdrowotnym najgorsza będzie kawa po turecku, a najlepsza kawa z ekspresu wysokociśnieniowego. Zaletą tak parzonej kawy jest to, że podczas procesu zaparzania traci ona prawie połowę kofeiny. Kawa z ekspresu niskociśnieniowego lub przelewowego jest pozbawiona szkodliwych olejów, ale jest ona mocna i zawierająca dużo kofeiny. Również takich tłuszczów nie zawiera kawa rozpuszczalna, jednak jest ona wysokoprzetwarzana, co też nie jest korzystne dla zdrowia. Nie należy spożywać dziennie, więcej niż 650 mg kofeiny. Taką ilość można uzyskać z pięciu filiżanek kawy naturalnej lub dziewięciu rozpuszczalnej. Osoby z nadciśnieniem tętniczym krwi lub mające nieregularny rytm uderzeń serca, powinny unikać picia nawet małych ilości kawy.

Kawa rozjaśnia umysł i dodaje energii. Ważnym składnikiem kawy, decydującym o jej smaku i aromacie, są polifenole. Związki te to silne antyutleniacze, neutralizujące bardzo szkodliwe wolne rodniki tlenowe, zwalniające procesy starzenia i działające antynowotworowo. Działają zapobiegawczo przeciw odkładaniu się cholesterolu w naczyniach krwionośnych, zmniejszając zagrożenie miażdżycą, zawałem serca i udarem mózgu. Mają działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i opóźniają rozkład witaminy C w organizmie. Najwięcej polifenoli zawiera kawa palona, bo aż 8%. Filiżanka kawy zawiera również 40 mg witaminy PP (10% dziennego zapotrzebowania) oraz 300 mg potasu (10% zapotrzebowania). Blisko 20% naparu kawowego, to błonnik pokarmowy, zwiększający po 20 minutach od wypicia kawy, perystaltykę jelit. Dzięki temu ułatwione jest wypróżnianie, zmniejszając ryzyko nowotworu okrężnicy i jelita grubego.
 
Antyutleniaczami są witaminy A, C, E, beta-karoten, magnez, selen. Kawa jest źródłem większej ilości antyutleniaczy niż wszelkie inne potrawy i napoje.
 
20 minut po wypiciu filiżanki kawy człowiek czuje się jak nowo narodzony. Substancją powodującą taki stan jest kofeina. Ten związek z grupy alkaloidów sprawia, że szybciej i wydajniej pracują szare komórki i znika zmęczenie. Kawa Arabika zawiera ok. 1,2% kofeiny, a kawa Robusta ok. 2,4%. Już w kilkanaście minut po wypiciu kawy organizm wchłania kofeinę z przewodu pokarmowego, a najsilniejsze działanie odczuwane jest w ciągu 3-4 godzin po wypiciu. Taki przypływ sił witalnych utrzymuje od sześciu do ośmiu godzin po wypiciu kawy. Kofeina działa szczególnie pobudzająco na układ nerwowy i przyspiesza procesy myślowe. Do pobudzenia wystarczy 1 do 2 filiżanek kawy.
 
Już w XIX wieku główny składnik kawy, czyli kofeina był stosowany do rozszerzenia oskrzeli, ułatwiając oddychanie i zwiększając dopływ tlenu do komórek ciała, w tym do mózgu. Przeprowadzone we Włoszech badania wykazały zmniejszenie nasilenia i częstotliwości występowania ataków duszności wśród pijących regularnie 1 filiżankę kawy o 5%, a 2 filiżanki o 23%. Zawarta w kawie kofeina, ułatwia oddychanie, gdyż rozszerza oskrzela i zmniejsza "zmęczenie mięśni oddechowych". Zalecana jest dla osób chorych na astmę oraz z przewlekłym zapaleniem oskrzeli.

Kofeina przedłuża zdolność do długotrwałego wysiłku, zwiększając tym samym odporność na zmęczenie. W związku z tym, kofeina zawarta w kawie znana jest sportowcom, jako środek poprawiający sprawność fizyczną. Wynika to z rozszerzenia naczyń krwionośnych, zasilających mięśnie i usprawnienia pracy serca. Z badań wynika, że kolarze po zażyciu 330 mg kofeiny mogli jechać prawie o 20% dłużej bez zwiększonego wysiłku. Kofeina, a zatem kawa, zwiększa zdolność organizmu do spalania tłuszczów i zapobiega zmęczeniu mięśni. Również przyspiesza przemianę materii i działa moczopędnie. W związku z tym, kawa jest zalecana przy odchudzaniu. Jest także stosowana jako składnik nowej generacji kosmetyków, wpływających na "modelowanie" sylwetki.
 
Zawarta w kawie kofeina, jest jednym powszechniejszych środków psychotropowych, mających wpływ na samopoczucie. Znacznie poprawia nastrój oraz zmniejsza uczucie przygnębienia. Osoby pijące dużo kawy, świadomie czy nieświadomie, leczą się z depresji.
 
Rodzaj kawy, jej odmiana, sposób palenia oraz sposób parzenia, determinuje zawartość kofeiny i polifenoli. Najwięcej ich zawiera kawa "po polsku", czyli zalewana wrzątkiem w szklance oraz "po turecku", czyli gotowana na małym ogniu w tygielku. Taki sposób parzenia kawy sprawia, że jest ona najbardziej szkodliwa. Diterpeny, przechodzące do naparu związki z tłuszczu kawowego, podnoszą poziom cholesterolu i upośledzają pracę wątroby. Przepuszczenie kawy przez papierowy filtr, picie kawy rozpuszczalnej lub cappuccino, ogranicza ilość tych związków. Związki drażniące, zawarte w kawie, powodują niekiedy bóle brzucha, zgagę, mdłości lub kolkę. Te związki najczęściej występują w pośledniejszych odmianach kawy. Dlatego warto kupować kawę dobrego gatunku, pozbawioną związków drażniących.
 
Naukowcy japońscy wykazali znacznie mniejsze ryzyko zachorowania na raka u osób, pijących kawę codziennie, albo prawie codziennie. Badania naukowców z USA wykazały związek między piciem kawy a zmniejszonym ryzykiem zachorowania na cukrzycę.
 
Mocna, czarna kawa, pita na czczo może zwiększać wydzielanie kwasu solnego, co powoduje mdłości i bóle brzucha. Granica tolerowania kofeiny jest różna dla każdego człowieka. Przeciętnie umiarkowane spożycie kofeiny, to 100 - 500 mg na dzień (1 do 4 filiżanek dziennie). Spożycie ponad 1000 mg dziennie może być dla organizmu toksyczne. Nadmierna ilość kawy, np. 10 filiżanek, wypita w krótkim czasie, może spowodować roztrzęsienie, nerwowość, pobudzenie psychiczne, poirytowanie, niemożność zaśnięcia i torsje. Dla człowieka nie chorującego poważnie na serce, nie ma zagrożenia. Dawka śmiertelna wynosi 10 g kofeiny, co odpowiada ok. 80 filiżankom kawy. Takiej ilości po prostu nie sposób wypić. Dorosły, zdrowy człowiek może pozwolić sobie dziennie na sześć filiżanek kawy. 

Żadne badania nie wykazały związku między piciem kawy przez kobiety ciężarne, a nieprawidłowościami przebiegu ciąży. Może jednak dojść pod wpływem kofeiny zawartej w kawie, do nadmiernego pobudzenia matki i płodu. Dlatego zaleca się ograniczenie spożycia kawy kobietom w ciąży, maksymalnie do dwóch, trzech filiżanek dziennie. Z powodu możliwości przejścia kofeiny z kawy wraz z mlekiem matki do organizmu dziecka, powodując nadmierne pobudzenie, również w okresie karmienia dzieci piersią, zaleca się ograniczenie spożycia kawy.
 
Kofeina została znaleziona w wielu innych produktach poza kawą. Jest w herbacie, czekoladzie, w czekoladowych cukierkach, napojach gazowanych i w lekarstwach.
 
W USA naukowcy odkryli, że picie kawy może obniżać ryzyko zachorowania na alkoholową marskość wątroby. Analiza wyników badań wykazała, że każda, wypijana dziennie filiżanka kawy, zmniejsza ryzyko zachorowania na alkoholową marskość wątroby o 22%.
 
W badaniach stomatologicznych w USA stwierdzono, że dzięki zawartości garbników, kawa może przeciwdziałać procesom powodującym próchnicę zębów. Kawa, nawet bezkofeinowa, znacznie ogranicza działanie bakterii na uzębienie. Jako środka do odświeżenia jamy ustnej i mycia zębów, stosowano kawę już w XVII wieku. Dzisiejsze badania tylko potwierdzają taką możliwość zastosowania kawy.
 
Badania przeprowadzone wśród starszych osób we Włoszech wykazały, że szczególnie kobiety pijące kawę w umiarkowanych ilościach, wykazują mniejsze ryzyko zachorowania na chorobę Parkinsona, niż osoby nie pijące kawy.  
 Badania, którymi objęto kobiety w USA, wykazały, że kawa pomaga kobietom uniknąć kamieni nerkowych. Porcja 240 ml kawy pozwala na zmniejszenie ryzyka o 10%, a w przypadku kawy bezkofeinowej o 9%. Natomiast picie kawy przez mężczyzn, obniża u nich ryzyko zachorowania na kamienie żółciowe. Przez 10 lat badań wykazano niższe ryzyko kamieni żółciowych u mężczyzn pijących 2 do 3 filiżanek kawy dziennie, w stosunku do mężczyzn nie pijących kawy w ogóle.
 
Badania przeprowadzone w Szwecji, nie wykazały związku z piciem kawy a występowaniem choroby wrzodowej.
Naukowcy w USA przeprowadzili badania na 10 tys. Amerykanów z nadciśnieniem tętniczym. Badania te nie wykazały zależności między piciem kawy i jej wpływem na podwyższenie ciśnienia. Jednak u niektórych osób, w stresie, przy dużym napięciu psychicznym, może dojść do podwyższenia ciśnienia po wypiciu kawy.
 
W ostatnich badaniach, przeprowadzonych w Holandii, wykazano, że zwiększona konsumpcja kawy powoduje spadek ryzyka zachorowania na cukrzycę. Kawa wpływa pozytywnie na przemianę cukrów. Badania laboratoryjne wykazały, że kwas chlorogenowy, odgrywający dużą rolę w kształtowaniu bukietu smaku i aromatu, powoduje absorpcję glukozy przez wątrobę. Są to badania, które mogą w przyszłości wykazać jeszcze większy wpływ kawy na ograniczenie zachorowania na cukrzycę.
 
Niektóre osoby, szczególnie podatne na negatywne działanie niektórych substancji drażniących (np. wosków z zewnętrznej części ziarna kawowego czy kwasów garbnikowych) zawartych w kawie, może odczuwać niemiłe dolegliwości przewodu pokarmowego. W związku z tym, produkowane są kawy niskodrażniące, pozbawione tego typu substancji. Producenci kawy stosują technologie dzięki którym po procesie palenia, usuwane są dodatkowo łuski kawowe. W ten sposób obniża się zawartość substancji drażniących. W celu zminimalizowania występowania w kawie substancji drażniących i tłuszczów, należy pić kawę filtrowaną, a nie zalewaną wrzącą wodą w szklance czy filiżance.
 Tak wyglądają najważniejsze fakty i mity o kawie. Dla jednych, kawa jest wspaniałym źródłem pobudzenia, dla innych, źródłem nadmiernego pobudzenia. Każdy człowiek inaczej reaguje na bodźce, każdy jest bardzo złożonym i skomplikowanym mechanizmem, dlatego w przypadku picia kawy, najważniejsze jest zachowanie umiaru oraz dokładne poznanie własnego organizmu, aby umieć wykorzystać pozytywny wpływ kawy.
 
Kluczem do sukcesu jest wybór odpowiedniej kawy i umiejętny sposób jej parzenia.
 
Poniżej znajduje się zestawienie zawartości kofeiny w popularnych artykułach spożywczych:

• szklanka kawy zalanej wrzątkiem - 80-120 mg kofeiny
• filiżanka kawy rozpuszczalnej - 70-95 mg
• kawa filtrowana z ekspresu: średnia filiżanka 200 ml - 70 mg kofeiny
• espresso: mała filiżanka 35 ml - 50-57 mg kofeiny
• cappuccino z automatu: kubek 250 ml - 50 mg kofeiny
• kawa tzw. bezkofeinowa: 200 ml - 3 mg kofeiny
• niepełna szklanka czarnej, importowanej herbaty - 65 mg
• szklanka zielonej herbaty - 31 mg 
• szklanka typowej herbaty w torebkach - 46 mg
• puszka Mountain Dew - 55 mg
• puszka napoju z koncernu Cola - 30-90 mg
• filiżanka kawy mrożonej - 50-70 mg
• puszka Coca Cola - 45 mg